Βυζαντινή Θεσσαλονίκη: Παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά

Βυζαντινή Αυτοκρατορία, μια ανάμνηση του παρελθόντος που φέρνει στο νου εικόνες από μισοφωτισμένες εκκλησίες, λαμπρά κτίσματα και αριστουργηματικές εικόνες. Στοιχεία που βρίσκει κανείς ακόμα και σήμερα στα βυζαντινά μνημεία της Θεσσαλονίκης. Η πόλη, η δεύτερη μεγαλύτερη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, διατηρεί ακόμη και σήμερα εκκλησίες και κτίσματα εκείνης της εποχής που της προσδίδουν ένα μοναδικό χαρακτήρα. Μάλιστα, η αξία τους αναγνωρίζεται όχι μόνο εντός αλλά και εκτός Ελλάδας. Ήδη από το 1988 η UNESCO ενέγραψε τα βυζαντινά και παλαιοχριστιανικά μνημεία της Θεσσαλονίκης στη λίστα Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Σύμφωνα με το διεθνή οργανισμό η επίδραση που άσκησαν στην τέχνη και την αρχιτεκτονική εξέλιξη του Βυζαντίου ήταν μεγάλη και διαχρονική ενώ τα ψηφιδωτά που βρίσκονται σε κάποιες από τις εκκλησίες εκείνης της εποχής αποτελούν αριστουργήματα της πρώιμης χριστιανικής τέχνης.

Στην αρχή του ιστορικού κέντρου της πόλης βρίσκεται η Ροτόντα που δεσπόζει στον αστικό ορίζοντα με το ασυνήθιστο στρογγυλό σχήμα της. Χτίστηκε τα τελευταία χρόνια της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας (γύρω στο 300 μ.Χ) από τον αυτοκράτορα Γαλέριο που την προόριζε για μαυσωλείο του. Όταν  λίγα χρόνια αργότερα επικράτησε ο χριστιανισμός μετατράπηκε σε ναό αφιερωμένο στον Άγιο Γεώργιο.  Ο μιναρές που βρίσκεται δίπλα της προστέθηκε κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας όταν  μεταβλήθηκε σε τζαμί. Σήμερα λειτουργεί σαν μουσείο με ελάχιστες αγιογραφίες να έχουν διασωθεί.

Στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, επί της οδούς Αγίας Σοφίας, σώζεται μια ακόμη εκκλησία της πρώιμης βυζαντινής περιόδου, η Αχειροποίητος. Η τρίκλιτη ξυλόστεγη βασιλική που χτίστηκε στα μέσα του 5ου αιώνα διαθέτει πλούσιο γλυπτό αρχιτεκτονικό διάκοσμο με σύνθετα ιωνικά κιονόκρανα που κατασκευάστηκαν στα εργαστήρια της Κωνσταντινούπολης. Δυστυχώς σώζονται λίγα μόνο ψηφιδωτά του 5ου αιώνα καθώς και κάποιες τοιχογραφίες του 13ου αιώνα, σε κακή, όμως κατάσταση. Η ονομασία Αχειροποίητος προφανώς συνδέεται με εικόνα της Παναγίας που υπήρχε στο ναό την οποία πίστευαν ότι ζωγράφισαν άγγελοι.

Άλλο ένα μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO είναι ο ναός της Αγίας Σοφίας στην ομώνυμη οδό. Αφιερωμένη, όπως και η Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης στον Χριστό ως «Λόγο και Σοφία» του Θεού αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα βασιλικής με τρούλο. Πιθανώς χτίστηκε στα τέλη του 7ου αιώνα αντικαθιστώντας παλιότερη βασιλική του 5ου αιώνα που καταστράφηκε από σεισμό. Κατά τη διάρκεια των αιώνων πέρασε από πολλές ιστορικές περιπέτειες μετατρεπόμενη αρχικά σε καθεδρικό των Λατίνων και αργότερα σε τζαμί. Το 1890 μια πυρκαγιά προξένησε σοβαρές καταστροφές στο κτίριο, το οποίο, όμως, αναστυλώθηκε υποδειγματικά από το βυζαντινολόγο Κάρολο Ντηλ. Από τις σημαντικότερες τοιχογραφίες που διασώζονται στο ναό η εκπληκτική σύνθεση της Ανάληψης στον τρούλο. Έργο του 9ου αιώνα αποτελεί κορυφαίο δείγμα της λεγόμενης «Αναγέννησης της εποχής των Μακεδόνων αυτοκρατόρων».

Ένα  «κρυμμένο» κόσμημα της Θεσσαλονίκης είναι ο ναός του Οσίου Δαυίδ στην Άνω Πόλη, γνωστός και ως Μονή Λατόμου. Χτισμένος στα τέλη του 5ου με αρχές του 6ου αιώνα, είναι γνωστός για το περίφημο παλαιοχριστιανικό ψηφιδωτό του Χριστού στην αψίδα του ιερού. Παριστάνει το όραμα του προφήτη Ιεζεκιήλ με το Χριστό, αγένειο, να κάθεται  πάνω σε ένα πολύχρωμο φωτεινό τόξο. Το μοναδικό αυτό έργο τέχνης παρέμεινε «κρυμμένο» από την κοινή θέα τόσο κατά τη διάρκεια της εικονομαχίας, οπότε και σκεπάστηκε με δέρμα βοδιού,  όσο και κατά την τουρκοκρατία όταν καλύφθηκε με κονίαμα. Σήμερα, με αποκαταστημένη την λαμπρότητα του, αποτελεί κορυφαίο παράδειγμα της καλλιτεχνικής παραγωγής του Βυζαντίου.

Τα παραδείγματα της βυζαντινής αρχιτεκτονικής της πόλης δεν εξαντλούνται, φυσικά, εδώ. Μια βόλτα στα στενά της Άνω Πόλης και στους θορυβώδεις δρόμους του κέντρου μπορεί να μας αποκαλύψει πολλά ακόμη κρυμμένα «διαμαντάκια» της μακρινής εκείνης εποχής. Ας τα ανακαλύψουμε.

Δήμητρα Ζολώτα  

 

Leave a Reply

Your email address will not be published.

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.